Na ratunek krakowskim jerzykom

Projekt współfinansowany przez
Wojewódzki Fundusz Ochrony środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie
Projekt realizowany w terminie V – XI 2012

Beneficjenci
Bezpośrednim beneficjentem projektu jest społeczeństwo – mieszkańcy Krakowa:

  1. poprzez zapewnienie równowagi przyrodniczej i prawidłowego funkcjonowania ekosystemu przyrodniczego a także utrzymanie bioróżnorodności,
  2. poprzez regulację liczebności owadów przez owadożerne jerzyki zostanie zabezpieczona produkcja żywności, zdrowie i komfort życia mieszkańców,
  3. poprzez edukację przyrodniczą także wśród organów administracji publicznej, której ułatwione zostanie realizowanie obowiązków ustawowych i przestrzeganie prawa

Etapy

  1. Inwentaryzacja. Pierwszym etapem realizowanym w wiosenno-letnim sezonie 2012r. było dokonanie inwentaryzacji miejsc lęgowych jerzyków Apus apus na terenie miasta Krakowa. Jerzyki pojawiają się w Polsce w maju, a już w sierpniu opuszczają kraj. W tym czasie nastąpiło zinwentaryzowanie miejsc lęgowych. Obserwacje prowadzone były głównie w godzinach porannych, o świcie, kiedy jerzyki przebywają w pobliżu swoich kolonii lęgowych. W celu objęcia inwentaryzacją całego obszaru miasta, zostało one roboczo podzielone – na etapie planowania badań – na rejony, pokrywające się z dzielnicami. Na terenie rejonu wyłonione zostały budynki nadające się do lęgów jerzyków. Obserwacje mające na celu inwentaryzację prowadzone były w wytypowanych miejscach. Dodatkowo jednak, aby nie pominąć żadnego z miejsc lęgowych, prowadzone były także obserwacje mobilne mające na celu wychwycenie tych miejsc, które nie zostały wytypowane na etapie planowania. Został sporządzony „Wykaz miejsc lęgowych jerzyków w Krakowie”, który przekazany został do instytucji odpowiedzialnych oraz zainteresowanych ochroną tych ptaków. Inwentaryzacja wykazała, że jerzyki gniazdują kolonijnie, wybierają głównie wysokie budynki z odpowiednimi otworami i znajdującymi się poza nimi niszami lęgowymi. Sporządzona została także dokumentacja fotograficzna i filmowa ilustrująca zagadnienie gniazdowania jerzyków w Krakowie.
  2. Wyróżnienie budynków tabliczkami informacyjnymi. Podczas inwentaryzacji okazało się, że istnieją miejsca szczególnie licznie zasiedlone przez jerzyki. Są to między innymi Stare Miasto oraz kilka osiedli – wszystkie sprzed 1989r. (Ruczaj, Widok, Prądnik, al. Kijowska). Lokalizacje te stanowią główne ostoje jerzyków w Krakowie. W każdym z tych miejsc wytypowane zostało kilka budynków, gdzie najliczniej gnieżdżą się jerzyki. Na tym etapie rozpoczęła się współpraca z zarządcami budynków mająca na celu wyróżnienie tych budynków poprzez umieszczenie na nich specjalnie przygotowanych przez Polską Fundację Przyrodniczo-Leśną tabliczek. Tabliczki spełniać mają rolę zarówno edukacyjną, jak i informacyjną.
    Fot. 1 Tabliczka umieszczana na budynkach najchętniej wybieranych przez jerzyki: niebieskie tło, czarny kontur ptaka, napis: Budynek przyjazny jerzykom.

    Fot. 1 Tabliczka umieszczana na budynkach najchętniej wybieranych przez jerzyki: niebieskie tło, czarny kontur ptaka, napis: Budynek przyjazny jerzykom.

    Każdy z zarządców wytypowanych budynków otrzymał list, w którym Fundacja opisuje zagadnienie, prosi o współprace i wyjaśnia sposoby działania. Większość zarządców okazała się świadomymi ekologami (między innymi: SM. Ruczaj, SM. Widok, Bazylika Mariacka, Wawel), którzy sprzyjają zachowaniu bioróżnorodności, otwarci są na współpracę w celu ochrony gatunkowej a w swoich działaniach (np. termomodernizacja, remonty) mają na uwadze konieczność ochrony ptaków. Niestety przykłady te dotyczą zarządców budynków ocieplonych w prawidłowy sposób, natomiast tam, gdzie jerzyki masowo występowały na budynkach nieocieplonych, gdzie termomodernizacja jest dopiero planowana, często zdarzali się zarządcy niechętni zachowaniu miejsc lęgowych, a tym samym tabliczkom informacyjnym. Niski poziom świadomości zarządców, szkodliwy dla zachowania populacji jerzyków wynikał z braku wiedzy. W świadomości tych zarządców sama obecność ptaków nie ma znaczenia, gdyż i tak nie zamierzają chronić jerzyków na żadnym etapie zarządzania nieruchomością. W przekonaniu tych zarządców udokumentowanie obecność ptaków na budynku implikuje problemy i stwarza dodatkowe obowiązki. Uświadamianie, że powyższe obawy są mylne i szkodliwe było istotnym etapem projektu. W przypadkach takich, na skutek interwencji Polskiej Fundacji Przyrodniczo-Leśnej, zostało wystosowane pismo Wydziału Kształtowania Środowiska Urzędu Miasta Krakowa, skierowane do zarządców danych budynków i informujące p prawnych i przyrodniczych aspektach ochrony jerzyków.

  3. Wydanie i dystrybucja broszur. Kolejnym etapem było opracowanie, wydanie, a następnie kolportaż broszur Polskiej Fundacji Przyrodniczo-Leśnej. Broszury okazały się ważnym elementem edukacyjnym. Treść broszur opracowana została tak aby zarządcy budynków i inwestorzy planujący remonty, mieszkańcy budynków oraz organy administracji, uzyskali wystarczającą wiedzę na temat ochrony tych ptaków. Wskazano w broszurze na konieczność występowania o warunki przeprowadzenia prac do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Krakowie w przypadku inwestorów planujących prace związane z elewacją budynku. Zawarto również opis ptaków i ich zwyczajów. Głównym celem ulotki było także zwrócenie uwagi na fakt, że ochrona jerzyków nie jest trudnym ani drogim zadaniem, oraz że aby ocalić te ptaki niejednokrotnie wystarczy korekta terminu prac (nie prowadzić termomodernizacji w momencie gdy młode są w gniazdach), oraz rekompensata za utracone podczas ocieplania otwory w postaci budek. Ulotki przekazane zostały między innymi następującym instytucjom:
    • Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Krakowie,
    • Wydział Architektury i Urbanistyki Urzędu Miasta Krakowa,
    • Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego UMK,
    • Oddział Ochrony Zabytków Miejski Konserwator Zabytków,
    • Małopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków,
    • Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie,
    • Małopolski Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie.

    Ulotki trafiły także do spółdzielni mieszkaniowych oraz zarządców. Stały się istotnym materiałem informacyjnym w rozmowach z zarządcami i spółdzielniami.

    Nasza Ulotka w wersji PDF

    Treść ulotki została opublikowana także w Tygodniku Salwatorskim:
    Przemysław Barszcz, Dlaczego Powinniśmy chronić jerzyki (Apus apus) [w:] Tygodnik Salwatorski, nr 42(930)1, rok 19, s. 8


  4. Wykład. Na zakończenie projektu na Politechnice Krakowskiej wygłoszony został przez prezesa Fundacji Przemysława Barszcza wykład dotyczący ochrony siedlisk tych ptaków. Informacja umieszczona była na stronach uczelni i przesłana na wydziały zajmujące się zagadnieniem. Fundacja wysłała zaproszenia do wszystkich zainteresowanych instytucji. Na wykładzie obecni między innymi byli: przedstawiciele Miejskiego Konserwatora Zabytków, Małopolskiego Towarzystwa Ornitologicznego, zarządców budynków i Politechniki. Wykład dotyczył całości zagadnienia ochrony siedlisk jerzyków. Szczególną uwagę poświęcono prawnej stronie zagadnienia. Podczas wykładu dystrybuowane były ulotki dot. jerzyków opisane w powyższym rozdziale. Wykład zakończył się dyskusją z aktywnym udziałem obecnych gości.

Instytucje współpracujące
Podczas realizacji projektu Fundacja nawiązała współpracę z licznymi instytucjami. Instytucje te w przyszłości pozostaną propagatorami idei projektu – co jest trwałym wkładem w proces ochrony jerzyków.

  • Spółdzielnie. Przykładem potencjału w ochronie gatunkowej jerzyków są spółdzielnie, które włożyły trud w ocieplenie bloków mieszkalnych z zachowaniem otworów dla gniazdowania ptaków. Spółdzielnie te chcą pochwalić się swoim sukcesem polegającym na tym, że pomimo przeprowadzenia prac termomodernizacyjnych ptaki wróciły do zachowanych otworów aby zakładać w nich gniazda. Spółdzielnie takie chcą kontynuować współpracę z Fundacją przy dalszych pracach dociepleniowych. Dzięki ich staraniom jerzyki otrzymały trwałą, długofalową pomoc w kwestii najbardziej zasadniczej: ochrony siedlisk. Spółdzielnie, które nawiązały współpracę z Fundacją to: SM. Ruczaj, SM. Widok.
  • Parafie. Inwentaryzacja wykazała, że liczne kolonie jerzyków związane są z gotyckimi kościołami i innymi zabytkowymi budynkami w starej części Krakowa. Szczególnie istotna jest więc współpraca, jaką Fundacja nawiązała z parafią Bazyliki Mariackiej. Świadomość ekologiczna zarządców Bazyliki i przekonanie o potrzebie zadbania o jerzyki zamieszkujące od stuleci wieże kościoła umożliwiły wspólne działania.
  • Politechnika Krakowska włączyła się w prace Fundacji poprzez promocję wykładu. Jest to szczególnie cenne, gdyż to na Politechnice kształceni są architekci, od których wiedzy z zakresu ochrony przyrody zależy ochrona gatunków związanych z miejscami bytowania człowieka. (W załączeniu pismo Rektora).